Cernícalo (Falco tinnunculus) na Serra do Galleiro

Tres exemplares de cernícalos vulgar na Serra do Galleiro, nas terras de Ponteareas, Mós e Pazos de Borbén.

Rutas por Galicia, de Monforte a Ponte Navea, dos Canóns do Sil as calzadas romanas.

Percorremos nesta nova viaxe e sección en coche, unha ruta moi pintoresca e chea de patrimonio milenario. Arrancamos da cidade de Monforte, collendo a estrada LU-903, dirección castro Caldelas.

Pouco a pouco a paisaxe da chaira de Lemos vai mudando por unha máis abrupta, pois nos achegamos os Canóns do Sil. Pasando a parroquia de Eirexe, no alto da Xesteda, vemos unha sinal que nos indica a esquerda “MIRADOIRO DO DUQUE”, polo cal nos desviamos camiño da aldea de Vilar de Mouros. Esta estrada atopase en mal estado, muito buratos, polo que compre ir de vagar, máis adiante veremos outro desvío, o cal debe collerse e nos leva directos a área recreativa do miradoiro.

Dende este lugar, recentemente acondicionado, podemos desfrutar dunhas das máis fermosas vistas do Canón do Sil. Na abrupta paisaxe, vemos no noso entorno, na nosa ribeira, parte dos viñedos de doado en caída libre o río, da famosa denominación Ribeira Sacra. Fronte a nos, na outra ribeira, vemos as terras de Caldelas coa propia vila no alto, a cal no fondo como horizonte, corta a liña da terra co ceo o monte de Cabeza de Manzaneda.

Baixo nos, temos o embarcadoiro de Doade, lugar onde se colle uns dos famosos “catamaráns” que navegan polos canóns do Sil ateigados de turistas.

Cruzamos o río pola pequena ponte e nos atopamos agora en terras ourensáns de Castro Caldelas, comezando a ascender a pequena serpentiforme estrada chea de curvas.

As primeiras parroquias que aparecen no primeiro altiplán ou varcia, son moi interesantes, as parroquias de A ABELEDA e ALAIS. A primeira, tivo un importantísimo mosteiro medieval, dos máis importantes da provincia no seu tempo, contan que seu abade era como un pequeno bispo. Posuíu grandes posesións ate que no 1872, o duque de Alba fíxose dona delas. A día de hoxe conserva o amplo templo románico pero en estado ruinoso.

A parroquia de Alais, emprazase nun balcón natural sobre o Sil. E moi curioso a posible citación deste lugar no “cronicón de Idacio da Lima” no século V, en pleno reino suevo. Segundo Fr. Martín Sarmiento, este é o antigo concello de Alais que o narrador e bispo da Gallaecia conta esta incrible feito:

No río Miño (Sil) a unhas cinco millas do concello de Alais, apareceron catro peixes de figura xamais vistas, con sinais consistentes en letras gregas e hebreas, e números romanos.

Este é un dos famosos textos onde o bispo Idacio, daba supostos agoiros de desgrazas que se aveciñaban.

Seguimos ascendendo ate o final da OU-903, na coñecida vila de CASTRO CALDELAS. Sitiada na antiga vía e calzada romana XVIII, que ía de Braga a Astorga, pode ter a hipótese que fose a mansión Praesidium. Aparece por primeira vez na historia escrita cos reis galegos Fernando II e Alfonso IX, este último en galego concedendo un foro o burgo medieval. O rei Alfonso XI e quen concede a vila e castelo os poderosos condes de Lemos.

Os Irmandiños destruíron parte da fortificación, pero foron logo os veciños obrigados a reconstruíla con grandes cargas fiscais sobre eles, das cales foron ceibados por o rei Carlos I no ano 1534.

Na guerra de Independencia, o xeral francés Loisón prende lume a vila, o parecer pola represalia de que gandeiros da zona, matara un batallón francés que fuxía das tropas do Marques de Romana. E por esta causa que aparece no escudo da vila unhas labaradas. Un persoeiro famoso desta vila, e O Irrio, un personaxe máscarado similar o peliqueiro típico do entroido, con súa mesma sátira e trasnadas, pero que pola contra sae no mes de setembro coa festa da virxe dos Remedios.

Agora collemos a OU 536 dirección a Pobra de Trives, estrada que no pasado era a vía romana XVIII e posteriormente foi camiño real e nacional. Envoltos nunha paisaxe máis montañosa, comezamos a subir o porto de montaña do ALTO DE CERDEIRA. Este antigo paso a 935 m de altitude, xa existía na vía romana, e proba delo eran os catro miliarios viarios que aquí se atopaban fincados, os cales foron movidos por motivos políticos e non éticos (como sempre) a área de descanso de Guístolas, que se atopa máis abaixo os pes da estrada.

Foto antiga cos miliarios inda en situ no Alto da Cerdeira.

O fondo, Cabeza de Manzaneda.

Dous destes miliarios teñen inscricións ben conservadas, un dedicado o emperador Constantino Augusto, e o outro a Flavio Claudio Juliano, sendo neste caso a única dedicación a este emperador no estado. 

Descendemos pola estrada cara o río Navea, e a moi pouca distanza a dereita vemos unha desviación para PONTE NAVEA pola estrada vella. Nos metemos nesta, que esta de forma regular conservada e moi cuberta pola vexetación, e nos leva a un miradoiro sobre a antiga aldea e ponte abandonada de Ponte Navea, pero do cal practicamente non se ve nada polo crecemento das árbores. Isto fai que a millor opción, sexa baixar por un profundo e xeitoso camiño ate a propia aldea, uns 300/400 metros de percorrido.

Entre o silenzo humano das estruturas abandonadas, e o son de fondo do río Navea que baixa de terras de Chandrexa e os pequenos paxaros cantando, impón ver a antiga ponte de orixe romana, a cal foi reconstruída en período medieval, co seu grande arco apuntalado sobre río e vexetación. Preto desta, atopouse outro miliario romano dedicado o emperador Vespiano do ano 80 d.C, xustamente na mesma data do remate da calzada romana XVIII.

Xusto o pasar a ponte, nos atopamos coa capela da Encarnación, destacando na súa portada unha Cruz de Malta, evidencia de que no pasado pertenceu a Orde militar dos cabaleiros de San Xoán de Xerusalén, tamén coñecida como Orde de Malta, os cales contan que protexían os peregrinos que por aquí pasaban camiño de Compostela. Tamén há quen di que no seu orixe foi un antigo templo romano viario.

O resto da aldea atopase en ruínas e moi marxinada, case todas as casas conservan balcóns de madeira, tan típicos do rural da montaña galega.

E neste fermoso paraxe, pero demasiado esquecido polas administracións, rematamos a ruta. Esperamos que vos goste, pois percorremos nosa meiga Terra de diferentes maneiras para admirala e mostrala, neste caso en coche, o que a fai moi asumible para todos os públicos.

As parroquias máis fermosas da Terra, Pazos de Arenteiro

A parroquia de Pazos de Arenteiro asentase nun profundo val, xusto onde o río Arenteiro da súas augas o Avia, no concello de Bodorás (Ourense).

O seu núcleo, é un pequeno casco vello histórico que semella máis dunha vila que dunha parroquia, súa riqueza e tal, que no ano 1973 foi declarada Conxunto Histórico Artístico. 

Segundo o Catastro do Marques da Enseada, foi unha parroquia moi rica e poboada, o que da evidencia seu grande numero de pazos e casas grandes no conxunto histórico, ate nove, que deulle o propio a parroquia.

A súa igrexa abdicada a San Salvador, foi parte dun antigo mosteiro medieval propiedade ate o século XIX da Orde Militar de Malta. O redor da igrexa, atópanse algúns dos principais pazos, como o Pazo de Arriba, que pertenceu o liñaxe dos Cervela, cun impoñente escudo na fachada. Dende aquí parten as estreitas rúas e pequenas prazas.

Nos seus redores, na ribeira do río Avia, non faltan os muíños, pero o que máis destaca os restos dunha antiga ponte medieval, conservando un enorme arco en pe sobre o río.

Por último recordar a importanza de conservar os nosos conxuntos vellos e históricos, tanto nas cidades, vilas ou como neste caso no rural, pois un dos beneficios a parte do fermoso e a riqueza que gardan, e que a día de hoxe como neste caso, poidan vivir do turismo san e rural.

MONTAÑAS GALAICAS, SUBIDA A PENA RUBIA (1822 m), O PEQUENO CERVINO GALEGO.

Desta vez fago o ascenso a un cumio moi simbólico na montaña galega, no último grande cumio da parte sur da Serra dos Ancares, o Pena Rubia. Seu abrupto cumio, se levanta de forma imperante sobre a serra cos seus 1822 metros, dando unha imaxe, iso si, en muito menor tamaño, que a muitos nos recorda o emblemático monte Cervino, nos Alpes.

Non e a primeira vez que volto o lugar, xa antes no inverno o intentara subir dúas veces só, pero ambas por diferentes factores (neve moi branda, néboas cerradas, sendeiros cerrados, falta de orientación a cumio...) tivera que deixalo. Desta vez, xa en verán, o volto a intentar pola mesma ruta elexida no inverno, dende a aldea de Deva, pasando polo refuxio de Brego e Golada de Valongo, unha ruta un pouco máis longa que a habitual empregada para este cumio, que anda nos 14 km, mentres que esta variante, anda nos 16 km.

As 10 da mañá arranco da pequena aldea de Deva, a terceira vez neste ano, polo que xa me é ben coñecida. Antes de coller o camiño o fondo desta, há unha cancela para o gando, a cal se pode abrir, pero recordar cerrala despois.

O camiño e amplo e cómodo, comeza a subir moderadamente cara a Campa de Brego sobre as fragas val do río homónimo. O outro lado do val, o alto podemos observar xa o cumio do Pena Rubía, con forma de corno monolítico, reinando sobre os montes do redor. No inverno polas néboas, non puidera ver esta estampa.

Despois duns 40 minutos no camiño, comezo a ver o fondo a verde Campa de Brego e seu refuxio, rodeade de altas montañas secundarias, impoñendose o Tres Bispos (1792 m). No lugar me atopo cun burro con montura, e gando vacún pastando, e o pouco aparece un veciño de Deva, Segundo de Deva. Temos unha pequena conversa moi amable e enriquecedora sobre o lugar, o cal borda de auga e verdor, que riqueza. Deixo atrás a Segundo e o val de Brego, e me introduzo nunha fraga pola cal se sube a Golada ou Collado de Valongo.

Fai un día soleado, a medida que collo altura comeza a soprar un vento fresco moi levadeiro, o que non me gosta son as nubes que comezan a vir dende o nordeste, pois neste día había ameaza de tormenta pola tarde.

Chego a Golada de Valongo,a 1609 metros, tras unha subida que se leva moi ben. Aquí se abre a paisaxe e xa se poden ver o outro lado, tras unha valla para o gando, os verdes vales do Bierzo. Dende este punto, tamén se ve grande parte dos cumios maiores dos Ancares, o primeiro e inminente, o Tres Bispos, como así o lonxe, outras serras do noroeste como os Aquilanos, A Lastra, O Teleno e mesmo Trevinca, e o norte, os primeiros cumios da Cordilleira Cantábrica máis occidental.

Agora toca subir o próximo Alto das Becerreiras (1699 m), no cal a paisaxe inda se abre máis sobre un chan de pastizal verde, onde pasta outro rabaño de vacas en altura. Dende este punto, temos unha primeira grande panorámica do Pena Rubía e seu pequeno macizo, así como case da totalidade da propia Serra dos Ancares. Tras o Pena Rubia, tamén comeza a verse as formas da fermosa Serra do Courel, así como o oeste o fin das verdes montañas e vales, o val do Miño e a chaira de Lugo.

Tal vez este tramos que me espera, sexa o máis complexo, non por dificultade técnica, senón porque practicamente non há sendeiro, pero aproveitando a boa visibilidade para orientarse, e que a vexetación, de carrascos na maioría, se atopa baixa (tamén inflúe que nesta época o gando esta na alta montaña), descendemos o Golada de Cardiadelos sen muitos problemas.

Aquí é onde se une este roteiro co que soe ser máis habitual, que sube directo dende a Campa de Brego, pero vendo o estado da ruta, acho ultimamente tampouco suben muitos montañeiros. Agora toca subir a última montaña antes da propia Pena Rubia, Penas de Verdía (1762 m), a cal no seu camiño antes ascendemos outros altos menores. Neste punto, fora onde dera a volta a última vez no inverno, posto que o sendeiro desaparecía por completo pola alta vexetación que chega a cintura, desta vez a situación é similar, pero o día despexado e boa visibilidade da propia Pena Rubia na fronte, a situación muda.

No alto das Penas de Vendía, temos tal vez as mellores vistas sobre a Serra dos Ancares desa zona, dende onde tamén vemos máis abaixo, cun chan moi verde pero seco, a Lagoa de Forrón. Comezan a aparecer algúns fitos para marcar o bo camiño, eu mesmo monto algún máis para orientarse, pois neste tramo a vexetación faise máis prado con pedregais, máis o estilo da Cordilleira Cantabria. Ate se queres como alternativa, se poden ir trepando de forma sinxela algúns riscos por fora do carreiro. Na pequena baixada antes de chegar a elevación de Pena Rubia, o este temos unha fermosa panorámica sobre o val berciano de Teixeira.

Neste momento teño ante min o pedregoso e impoñente cumio da Pena Rubia, o este, unha profunda caída libre duns 600 metros case inaccesible, polo que o camiño o alto faise virando a cara oeste, onde temos dúas opcións. A máis doada, seguir virando o oeste por onde se accede o cumio por un forte desnivel pero sen complicación, ou seguir a cresta de pedra sobre o vacío, máis exposta. Eu con espírito aventureiro collo esta última cunha subida máis alpina, non e difícil, pero compre ter muita precaución.

O fin de dita cresta, no seu punto máis alto, chegase o cumio da Pena Rubia, a 1822 metros, cumio moi pequeno sen punto xeodésico. Non se pode describir a ledicia e felicidade dun cando chega a un cumio, despois dun duro esforzo deportivo e adversidades que poden surxir na marcha, pero a sensación se contaxia coa beleza do entorno. Como se de unha advertencia para espertar e voltar a realidade do lugar inhóspito e salvaxe que nos atopamos, há unha placa de lembranza a un montañeiro caído neste monte, DEP.

Cunha ampla panorámica, vexo o lonxe, sobre un risco, cinco rebecos que me observan, mágoa non levar a cámara de vídeo comigo. Aquí vos deixo as fotos do cumio, para que vexades o esplendor de dita montaña.

Agora toca xantar e logo descender polo mesmo camiño, seguen entrando nubes dende o nordeste pero semella que non haberá tormenta, o día segue sendo caloroso pero con esa brisa tan agradable da montaña, polo que aproveitarei para desfrutar de vagar da paisaxe e entorno no descenso.

Chegado de novo a aldea de Deva, volto topar con Segundo, e temos outra pequena conversa, coa cal remata esta aventura. Que todos os días nos montes poidan ser como este, nos vemos nas montañas e nos sendeiros!