Rutas por Galicia, de Monforte a Ponte Navea, dos Canóns do Sil as calzadas romanas.

Percorremos nesta nova viaxe e sección en coche, unha ruta moi pintoresca e chea de patrimonio milenario. Arrancamos da cidade de Monforte, collendo a estrada LU-903, dirección castro Caldelas.

Pouco a pouco a paisaxe da chaira de Lemos vai mudando por unha máis abrupta, pois nos achegamos os Canóns do Sil. Pasando a parroquia de Eirexe, no alto da Xesteda, vemos unha sinal que nos indica a esquerda “MIRADOIRO DO DUQUE”, polo cal nos desviamos camiño da aldea de Vilar de Mouros. Esta estrada atopase en mal estado, muito buratos, polo que compre ir de vagar, máis adiante veremos outro desvío, o cal debe collerse e nos leva directos a área recreativa do miradoiro.

Dende este lugar, recentemente acondicionado, podemos desfrutar dunhas das máis fermosas vistas do Canón do Sil. Na abrupta paisaxe, vemos no noso entorno, na nosa ribeira, parte dos viñedos de doado en caída libre o río, da famosa denominación Ribeira Sacra. Fronte a nos, na outra ribeira, vemos as terras de Caldelas coa propia vila no alto, a cal no fondo como horizonte, corta a liña da terra co ceo o monte de Cabeza de Manzaneda.

Baixo nos, temos o embarcadoiro de Doade, lugar onde se colle uns dos famosos “catamaráns” que navegan polos canóns do Sil ateigados de turistas.

Cruzamos o río pola pequena ponte e nos atopamos agora en terras ourensáns de Castro Caldelas, comezando a ascender a pequena serpentiforme estrada chea de curvas.

As primeiras parroquias que aparecen no primeiro altiplán ou varcia, son moi interesantes, as parroquias de A ABELEDA e ALAIS. A primeira, tivo un importantísimo mosteiro medieval, dos máis importantes da provincia no seu tempo, contan que seu abade era como un pequeno bispo. Posuíu grandes posesións ate que no 1872, o duque de Alba fíxose dona delas. A día de hoxe conserva o amplo templo románico pero en estado ruinoso.

A parroquia de Alais, emprazase nun balcón natural sobre o Sil. E moi curioso a posible citación deste lugar no “cronicón de Idacio da Lima” no século V, en pleno reino suevo. Segundo Fr. Martín Sarmiento, este é o antigo concello de Alais que o narrador e bispo da Gallaecia conta esta incrible feito:

No río Miño (Sil) a unhas cinco millas do concello de Alais, apareceron catro peixes de figura xamais vistas, con sinais consistentes en letras gregas e hebreas, e números romanos.

Este é un dos famosos textos onde o bispo Idacio, daba supostos agoiros de desgrazas que se aveciñaban.

Seguimos ascendendo ate o final da OU-903, na coñecida vila de CASTRO CALDELAS. Sitiada na antiga vía e calzada romana XVIII, que ía de Braga a Astorga, pode ter a hipótese que fose a mansión Praesidium. Aparece por primeira vez na historia escrita cos reis galegos Fernando II e Alfonso IX, este último en galego concedendo un foro o burgo medieval. O rei Alfonso XI e quen concede a vila e castelo os poderosos condes de Lemos.

Os Irmandiños destruíron parte da fortificación, pero foron logo os veciños obrigados a reconstruíla con grandes cargas fiscais sobre eles, das cales foron ceibados por o rei Carlos I no ano 1534.

Na guerra de Independencia, o xeral francés Loisón prende lume a vila, o parecer pola represalia de que gandeiros da zona, matara un batallón francés que fuxía das tropas do Marques de Romana. E por esta causa que aparece no escudo da vila unhas labaradas. Un persoeiro famoso desta vila, e O Irrio, un personaxe máscarado similar o peliqueiro típico do entroido, con súa mesma sátira e trasnadas, pero que pola contra sae no mes de setembro coa festa da virxe dos Remedios.

Agora collemos a OU 536 dirección a Pobra de Trives, estrada que no pasado era a vía romana XVIII e posteriormente foi camiño real e nacional. Envoltos nunha paisaxe máis montañosa, comezamos a subir o porto de montaña do ALTO DE CERDEIRA. Este antigo paso a 935 m de altitude, xa existía na vía romana, e proba delo eran os catro miliarios viarios que aquí se atopaban fincados, os cales foron movidos por motivos políticos e non éticos (como sempre) a área de descanso de Guístolas, que se atopa máis abaixo os pes da estrada.

Foto antiga cos miliarios inda en situ no Alto da Cerdeira.

O fondo, Cabeza de Manzaneda.

Dous destes miliarios teñen inscricións ben conservadas, un dedicado o emperador Constantino Augusto, e o outro a Flavio Claudio Juliano, sendo neste caso a única dedicación a este emperador no estado. 

Descendemos pola estrada cara o río Navea, e a moi pouca distanza a dereita vemos unha desviación para PONTE NAVEA pola estrada vella. Nos metemos nesta, que esta de forma regular conservada e moi cuberta pola vexetación, e nos leva a un miradoiro sobre a antiga aldea e ponte abandonada de Ponte Navea, pero do cal practicamente non se ve nada polo crecemento das árbores. Isto fai que a millor opción, sexa baixar por un profundo e xeitoso camiño ate a propia aldea, uns 300/400 metros de percorrido.

Entre o silenzo humano das estruturas abandonadas, e o son de fondo do río Navea que baixa de terras de Chandrexa e os pequenos paxaros cantando, impón ver a antiga ponte de orixe romana, a cal foi reconstruída en período medieval, co seu grande arco apuntalado sobre río e vexetación. Preto desta, atopouse outro miliario romano dedicado o emperador Vespiano do ano 80 d.C, xustamente na mesma data do remate da calzada romana XVIII.

Xusto o pasar a ponte, nos atopamos coa capela da Encarnación, destacando na súa portada unha Cruz de Malta, evidencia de que no pasado pertenceu a Orde militar dos cabaleiros de San Xoán de Xerusalén, tamén coñecida como Orde de Malta, os cales contan que protexían os peregrinos que por aquí pasaban camiño de Compostela. Tamén há quen di que no seu orixe foi un antigo templo romano viario.

O resto da aldea atopase en ruínas e moi marxinada, case todas as casas conservan balcóns de madeira, tan típicos do rural da montaña galega.

E neste fermoso paraxe, pero demasiado esquecido polas administracións, rematamos a ruta. Esperamos que vos goste, pois percorremos nosa meiga Terra de diferentes maneiras para admirala e mostrala, neste caso en coche, o que a fai moi asumible para todos os públicos.

Galiza destruída, o encoro das Cunchas

Setembro de 1.949, en plena ditadura e represión do xeneral Francisco Franco. visita o sur da provincia de Ourense, máis en concreto a Baixa Limia. Súa visita as terras da Galiza como normalmente sucedía, non é bo para nada, polo menos para os poboadores os que tocaballes como se fora por sorteo unha desgraza moi común por eses tempos, o roubo da terra e vida para a construción dun encoro. Así en setembro de 1.949 inaugurábase o embalse das Cunchas nas terras da Baixa Limia, que afectaba os concellos de Bande, Muiños e Lobeira. 

Construción do encoro das Cunchas.

Ese mesmo día, co ditador presente na inauguración, un valente grupo de veciños vendo a desgraza da que tocaranlles ser vítimas, despregaron unha pancarta que puña, “Franco, el pueblo quiere hablarte”, pero o ditador non fixo caso dela algún.

Arriba, Franco na inauguración da presa. Abaixo, o encoro a pleno rendemento nos primeiros días

As augas do Río Limia subiron rapidamente para inundar os campos, pero non só os campos, senón unhas terras que custodiaban un grande patrimonio. Quedaban así baixo as augas do encoro os restos do campamento romano de Aquis Querquennis, chamado popularmente “A Cidá”, xoia patrimonial romana que nos seus tempos vixiaba a famosa calzada romana Vía XVIII que unía Bracara con Asturica (Braga -Astorga), tamén coñecida como a Vía Nova. Baixo as augas do Limia, os veciños non só perdían súas terras, senón tamén unha parte de si, de seu pasado e historia.

 

Vista o encoro das cunchas, que somerxeu parte do val do Limia. Abaixo, restos do campamento Aquis Querquennis semi cuberto polas augas.

Tamén baixo as augas, quedaron os restos patrimoniais dun monumento que fora nomeado tan só cinco anos antes Monumento Histórico -Artístico. Co mesmo orixe romano, tratábase da Ponte da Pedriña, que tamén formaba parte da Vía Nova romana. Coa seca da presa, aínda se pode ver como unha fantasma os restos que quedan da ponte, que tiña unha fermosa lenda que puiden atopar na rede, a cal o fin, parece que se cumpriu a maldición. Esta di así.

Un mozo de Santa Cruz roldaba unha moza da outra beira do río. Para ir xunta dela tiña que cruzar polas poldras, pero unha enchente de auga que arroiba impediulle atravesar. O mozo botaba xuramentos e maldicións, tantos e tan fortes que se presentou o demo, e propúxolle un trato. Do acordado resultou que o demo comprometíase a traballar toda a noite para construír unha ponte e o mozo, a cambio, tería que entregarlle a alma cando morrese.
   O mozo aceptou o trato e o demo, vindo a noite, púxose a facer a ponte. Traballou e traballou, máis ao mencer aínda lle quedaba unha pedra por colocar. Por unha pedriña non deu rematado a obra.
   Contrariado polo contratempo o demo seica dixo:
   -Por culpa dunha pedriña
     nunca me fuches pagada!
     Vivirás sempre maldita
     e morrerás afogada!
    Aquela maldición deulle nome á ponte. O máis curioso, porén, é que sen a pedra que lle faltaba, a ponte foi de moita utilidade desde tempos romanos ata que os argalleiros e escuros do encoro, cumpriron a maldición.

El non será o demo tamén o que constrúe os encoros?.

A Ponte da Pedriña, foto e inicios do século pasado.

Este artigo o publiquei fai sete anos en:

http://paisaxeseretratosdagaliza.blogspot.com/search/label/Galiza%20destru%C3%ADda

CRÓNICA DUN PLAXÍO, COMO NON SE DEBEN FACER AS COUSAS

Moi triste e frustrante o sucedido nestes días, con respecto a unha roteiro onde se plaxiou a información a miña persoa, e despois sen dar practicamente resposta e escusa, me deron a patada no cu. E lamentable, pero por desgraza e algo que pasa a diario e muitos os compañeir@s que sofren este tipo de desafortunadas accións aproveitándose de seu traballo. Pero primeiro comezaremos polo inicio, co lugar, moi achegado a miña historia persoal e como persoa, onde sucederon os feitos, o Castro da Croa e súa explotación mineira romana.

O CASTRO DA CROA

Foi ala polo 2003, cando tiña uns 16 anos, cando un veciño me dixo que na nosa parroquia, Ribadetea, existía un castro no lugar da Croa, o cal aparecía citado na enciclopedia galega. Sen pensalo, para min, e coas enerxías e entusiasmo dun adolescente, collín a bicicleta e ala me fun a procuralo. Na primeira vez que fun, nun puiden atopalo, estaba todo moi abandonado e cuberto pola maleza, pero foi da segunda vez, onde me atopei con un dos seus incribles parapetos. Non dubidei en trepalo, por aquelas inda non coñecía a súa porta, inda conservada.

Comeza así a nosa historia, de visitas constantes o lugar e exploracións con aquel pobre coñecemento que tiña con esa idade. Teño que recoñecer, que tal vez foi a peza clave que me somerxeu e espertou en min algo, que me fixo seguir avanzar e converterme no que a día de hoxe son.

Pouco a pouco fun preguntando os veciños polo lugar, descubrindo que inda conservaba lendas case extinguidas as cales tiñan que ver todas co ouro dos mouros, así explorando e explorando, foron aparecendo máis cousas, un anaco da muralla, a segunda porta cara o río, a explotación mineira o seguir (por aquelas inda non rexistrada por patrimonio), o embarcadoiro chamado Remuíño ou Pozo dos Mouros...

Cando comecei a escribir nas redes, pronto comecei a escribir sobre el, ate o momento atopábase inédito de información na rede, inda que si existía a súa ficha patrimonial, aquí tedes o primeiro artigo que escribín sobre el no 2012.

http://ponteareashistoriaviva.blogspot.com/2012/01/cultura-castrexa-o-castro-da-croa.html

Fotos da superficie da croa e entrada do castro, no 2008, por aquelas estaba totalmente marxinado.

Chegou así o ano catastrófico do 2013 para o xacemento, pois sufriu un grandísimo dano por unha trama. Non entraremos en detalles, pero eu recen chegado do Brasil, cando vin aquilo, chorei no castro. A reposta foi rápida, chamada a patrimonio e pronto chegou a policía autonómica, xunto eles levantouse acta do grande dano, e tras ela viu a denuncia, que barata saiulle os que fixeron tal estrago. Sempre agradecer a tod@s amigos que por aquelas me axudaran. Aquí un pequeno resumo que publicara por aquelas. http://ponteareashistoriaviva.blogspot.com/2013/09/sos-castro-da-croa-os-demos-voltaron.html

Escavadora destruíndo un parapeto do castro

O tempo pasou, e as feridas foron curando, e así comezamos a facer visitas guiadas por min o lugar, o cal comezou a ser moi coñecido e referente no Condado, como legado de aqueles castros mineiros do Val do Tea.

No ano 2015, despois dunha andaina guiada por min o castro e minas, o amigo Óscar Franco, propuxo escribir sobre el en Patrimonio Galego, o cal o vin con moi vos ollos ate o día de hoxe, pois sempre fun unha persoa construtiva e colaboradora como veremos máis adiante. A día de hoxe se pode inda ver na páxina de Patrimonio Galego o artigo, no cal toda a biografía que aparece e escrita por min, dende aqueles anos ata a máis actual case a día de hoxe, aquí tedes o enlace da páxina.  http://ponteareashistoriaviva.blogspot.com/2013/09/sos-castro-da-croa-os-demos-voltaron.html

Así foi miña historia co castro da Croa e súa mina romana, ate fai pouco máis dunha semana.

A TRAMA DUN PLAXIO POLAS COSTAS

A FEIRA DE MINERAIS

Todo comeza póndose en contacto comigo un dos coordinadores da Feira de Minerais, realizada no centro cultural de Guláns (Ponteareas). Deixarei esta persoa no anonimato, pois inda que me doeu muito o que fixo, acho que non foi querendo.

Como veredes nestas capturas da conversa, eu non as tiña todas comigo por estar o concello polo medio, pois sei como as xogan de malas experiencias do pasado. Pero me convence para que axude na Andaina as minas romanas do Val do Tea, dicindo que era unha actividade deles, non do concello, e eu, por ser quen era el, me fío e decido como sempre, colaborar. Son eles quen fan que Óscar Pazos, o plaxiador, se poñe en contacto comigo.

Despois do grande plaxio, esta e a resposta que me tirando balóns fora, xa non era problema deles agora, en fin, isto doeume muito, e máis vindo dunha persoa que tíñalle aprecio e confianza.

OSCAR PAZOS

Este señor, é xeólogo, e escribiu un libro da minería romana na Gallaecia, ponse en contacto comigo a través da Feira de Minerais.

Nun primeiro momento, úrxelle quedar, pois realmente el non coñece ben a zona, pensa facer a andaina na zona da Moscadeira (cerca do casco de Ponteareas), pois segundo el, a zona da Croa non cree que sexa unha mina.

Quedamos así o 23 de marzo, sábado de mañá, e imos a Croa. Quedase abraiado con todo o que esconde o lugar, claramente é unha mina co castro en conxunto. El que só coñecía o lugar de foto aérea, me di se e viable que a andaina mude da Moscadeira a Croa, e cos coñecementos que tiña, se podía axudalo.

Eu inocente, accedo, pois era unha boa nova para min, poder por unha vez máis o lugar en valor e coñecemento. Desta maneira quedamos en falar de como organizar, pero eu dígolle que ando moi liado, polo que ate a última semana non me podo por coa andaina, quen me coñece sabe de sobra, que eu cando me implico, o dou todo.

Achegámonos a unha semana antes da andaina, e non da sinais de vida, polo que polo wassap falo con el, e ben sendo cando me dí que a andaina atopase pechada, agora organiza o concello, irá a Croa e non conta comigo para nada, non contan comigo para nada en realidade.

Isto me deixa de pedra, pois el, nin coñecía o lugar! todo o que sabia contarallo eu, e así, polas costas, me apuñalaban el e meu concello.

Dicirche, que tamén me cóntache de certo lugar, que eu descoñecía de súa relación coas minas, pero eu non son como ti, o deixo para ti por se algún día decides investigalo, eso si compañeiro, o tempo pon todo no seu lugar, e como veremos abaixo, podes roubarme info, pero non eres eu, e así vos foi.

A CONCELLEIRA DE CULTURA E CONCELLO

Primeiro dicir, que eu con esta señora, Hortensia Bautista, xa tivera problemas  anteriores comigo por mor do patrimonio do concello e súa falta de colaboración. Por respecto de amigos e grandes compañeiros, non vou nomear o partido político que pertence, inda que muitos de seus amiguiños colaborasen nesta triste historia, pero sei que nese colectivo político non son todos iguais, inda que algúns xoguen co seu cargo como se fora un chiringuito persoal e mesturen churras con merinas, de forma irresponsable, son os mesmos compañeiros comprometidos quen deben valorar estas actuacións e o mal que fan, manchando de esterco o nome de seu partido.

Nunca antes vira tal compromiso do concello cunha andaina, autobuses, publicidade de seguido como se fora o propio Corpus, diñeiro para a Feira da Minerais e o propio guía, Óscar Pazos... eu que estou en colectivos do rural, como no centro cultural de Ribadetea, fago esta reflexión cos outros colectivos do rural de Ponteareas, algunha vez a vos o concello vos axudou en tanto e puxo tanto empeño en algunha de nosas actividades culturais? Sendo os centros, do propio concello pero dirixidos por voluntarios, pero por que tanto empeño nisto? Mensaxes borrados nas súas redes do plaxio que se estaba facendo, autobuses que te levaban o propio castro da Croa para non andar (menos mal que era unha andaina) e o millor, a ruta que nun principio era “as minas romanas do Tea”, agora era “o Castro da Croa”, que cara dura.

De Hortensia non vou falar máis, aquí en Ponteareas sabemos de sobra a quen temos, e o de plaxiar, por desgraza só son un máis, só há que preguntar os da Exposición da Camelia, o festivas das Brétemas, ata as Jornadas Galaico-Portuguesas de Pitôes das Júnias! Saben de sobra quen é esta persoa. Todo un mal exemplo para o futuro, do que non há que facer, cando menos respectar o traballo de persoas e colectivos, súa dignidade, pois quedarse caladas ou por nas redes simples comentarios cara nos como “que mal fai a droga”, só retrata a evidencia da falta de respecto, educación e infantilismo que ten cara as persoas que con ilusións e voluntariado tentamos facer camiño na nosa Terra, quitamos esterco que outros non paran de tirar sobre ela.

Por último dicir e agradecer, que cando nas redes do concello persoas comentan por que non contan comigo para actividades co patrimonio, sempre escriben o mesmo, “temos en conta o traballo de Jhonathan, e pronto intentaremos contar con el”, dicir que isto e totalmente falso, nunca ata agora puxéronse en contacto comigo para nada, e máis, non responden nin meus rexistros de entrada que envíolles con respecto noso patrimonio.

A ANDAINA

Con tanto medio e bo tempo, non é de estrañar que esta en participación fora un éxito, 70-80 persoas, que é o único que importalles a eles, o número e a foto. Pero cando menos me comprace saber que o discurso e organización, non foi así, senón que desexou muito que desexar, o normal non coñecendo nin o terreo nin súa historia real.

Algúns compañeiros, moi comprometidos de verdade co patrimonio, acudiron e tan forme esta rematou, contáronme a súa desilusión coa actividade, pois quedaron como estaban.

Os que foron a pe, foron dende a ponte de San Roque (Ponteareas) ate o Castro da Croa, en Ribadetea, case no linde con Padróns, unha boa tirada. Mostra de non saber a distanza, foi o mal de tempo que foron e non poder rematar a anadaina, coa visita a Moscadeira, todo por falta de tempo. Só há que ver a Oscar Pazos vestido de vaqueiros e camisa, para unha camiñata de máis de 10 km completa. Así oubo xente que quedou atrás, outra que chegaba a conta gotas os lugares de charla... cando a ruta era moi moi doadiña de facer e totalmente circular ate a Moscareira se coñeces a zona.

O non coñecer o lugar, nin el nin a concelleira, entraron no castro da Croa, pois para chegar a única porta accesible, tes que coñecer os camiños da zona, só o viron o castro dende o río, deixando atrás súa vista privilexiada sobre o entorno, súa porta, seu anaco de muralla a vista...

Polo que vin nas fotos, só foron os lugares que eu ensineille o xeólogo, nada máis, ate me fai graza, pois un lugar na Barxela, fora xa da Croa e seus xacementos, que a el chamaralle a atención cando foramos xuntos, e eu dixéralle que esas alteracións no terreo eran froito de que alí fai anos sacaran xabre, el polo que se ve nas fotos, debeuno explicar como parte da mina ou castro.

Segundo o que me dixeron, limitouse a dicir que un par de canles que eu ensinaralle era restos de minas, e unha e outra vez tentar vender seu libro, o cal non despegou da man e deixou de dar publicidade, cun modélico prezo de 15 euros, que máis pensabades que ía dicir? Serás moi bo xeólogo, non o nego, pero no ías a un lugar xeolóxico realmente, senón a uns xacementos históricos e arqueolóxicos, cheos de lendas, que nos contan unha historia existente ate fai pouco máis de 70 anos, cando miña avoa de nena ía os muíños da zona (A Croa e Gelas) e observaba persoas bateando inda no río.

REFLEXIÓN

Case miña única reflexión, e POR QUE? POR QUE tanto rechazo cara min, se eu, coa consciencia moi tranquila, o único que fago día a día e explorar e divulgar, a parte de tentar por en valor noso patrimonio día a día, POR QUE? Ninguén pediu desculpas, intentou falar nin fixo critica, menos a Feira de Minerais que tirou balóns fora, os outros involucrados simplemente fan que ignoran o que pasou.

O sucedido case se pode resumir así, “un forasteiro chama a un ponteareán para que infórmelle dun lugar en Ponteareas, o forasteiro e concello de Ponteareas collen a información e danlle unha patada no cu, para logo explicarlles o resto de ponteareáns o que temos en Ponteareas”, acho que pode ser unha boa reflexión, e todo isto gastando diñeiro dos ponteareáns.

Para rematar, creo que este e un exemplo de COMO NON SE DEBEN FACER AS COUSAS, pois senón coidamos do que temos e damos valor, como o van a facer os de fora?

Quero agradecer de todo corazón, tod@s aquelas persoas que me apoiastes nisto, moitísimas grazas dende todo meu ser que escribe isto coas bágoas case nos ollos, vos estarei sempre agradecido, inda que isto me fixo muito dano e a ferida tarde en curar, E POR VOS POLO QUE VOU SEGUIR ADIANTE COMO O FIXEN SEMPRE, fronte moi alta e moral a tope, seguirei este camiño ATE QUE O CORPO ME AGUANTE! VAI POR VOS! Voso Meigo do Tea.

Megalitos na Terra de Querquenia (A Baixa Limia)

MENHIR DO ALTO DO VIEIRO

Comezamos este pequeno camiño, acompañado por miña namorada Tania Bouzas, máis Xosé Manuel Barbosa e Ro, editores do blogue DTS (Desperta de teu sono), neste peculiar lugar, no linde das Terras da Querquenia. 

Como ben di seu nome, Alto do Vieiro, é un paso de montana ancestral a case 800 metros de altitude, por onde construíronse vías de forma ininterrompidas. Se levantarase o asfalto e pavimentos da estrada actual (OU-540), e posible atopar restos dun camiño real, un medieval, unha calzada romana e como non, unha primaria que se perde nos tempos.

Xusto e neste punto, é onde en tempos galaicos puideron facer fronteira dúas tribos, os Querquenis (actual Baixa Limia) e os Coelernos (Terras de Celanova), e que millor forma que marcar territorio que cun grande monólito, un menhir. Inda que aclarar que este monumento que se atopa inda a día de hoxe o pe da estrada, de seguro que é máis antigo o tempo dos antigos Querquenis da idade de Ferro e Bronce. No seu entorno existen mámoas, polo que o menhir de seguro tivo seu orixe e significado neses tempos prehistóricos e megalíticos, marca que inda non sabemos ben seu signifícao en tan importante paso. 

ANTA CASOLA DO FOXO

Lonxe xa das terras de Bande, os pes da pedregosa Serra do Xurés/Gerês, a día de hoxe bañadas polo artificial encoro de Salas, nos atopamos de novo co posible legado de outra ruta que baixaba das montanas cara os vales en tempos prehistóricos, a proba, unha moi destruída liña de mámoas e antas que no seu tempo estarían o pe dese suposto camiño.

E muito mal fixo ese actual encoro o patrimonio megalítico da zona, posto que parte del atópanse a día de hoxe asolados baixo as augas deste. Outros foron reconstruídos sen muito xeito fora de seu emprazamento orixinal, mentres que outras salváronse en extremis, como neste caso, a fermosa anta da Casola do Foxo.

Dicir que seu nome, ven derivado que no seu entorno, construído moi posterior (milenios), existe un antigo foxo do lobo. Mesmo así este para nada resta beleza e maxía a esta anta, que para min e das máis fermosas da Galiza, pero para gustos cores.

MÁMOA DE MUNIXEITO

Moi preto da Casola, en liña case recta xa camiño dos montes do Xurés/Gerès, nun entorno que parece un pasaxe entre as terras dos vivos e deuses, temos tamén outro monumento funerario megalítico, pero neste caso se trata dunha mámoa o estar a súa estructura inda tapada, a mámoa de Munixeito.

Sobre o terro inda se pode observar a perfección o túmulo que sobresae sobre o terreo, con a parte alta das pedras da cámara o ar no punto alto. Incrible a paisaxe dende este túmulo cara o sur.

A CASIÑA DA MOURA

Esta anta con fermoso nome, inda que a día de hoxe pareza impoñente o lado do dique do encoro de Salas, seu destino e pasado foi moi diferente. Dicir, que esta reconstruída fora de seu emprazamento orixinal, o cal esta baixo as augas do encoro.

Impoñente pero fora de lugar, tal vez esa e súa historia. Engadir que por norma xeral, as portas das cámaras das antas soen estar orientadas o este, o sol nacente, e este monumento o estar reconstruído, esta parcialmente o contrario, sen ningunha orientación realmente, unha mágoa.

MÁMOA DE PORTELA DE PITÔES

Noutro porto ou porta (portela) de montana, noutro linde, neste caso fronteira internacional a día de hoxe, atopamos o último monumento megalítico da ruta. Voltamos a ver unha mámoa, a cal sobre ela, puxeron un marco moderno que fai de fronteira entre a Galiza e Portugal.

Outro exemplo que estes bens patrimoniais prehistóricos, sempre foron aproveitados para marcar lindes ou pasos, signo que esas vías son inda transitadas dende os primeiros homes e mulleres. O fin, tamén vendo estes exemplos, podemos dicir que tamén somos animais de costumes, e sempre deixamos pegada no tempo, ate o próximo camiño!