Expediente "chupacabras" na terra galaica, comezamos

Galiza destruída, As Encrobas, un antigo drama

As Encrobas, ano 1976-1977.

O val das Encrobas atopase en Cerceda, onde polos anos do fin da ditadura e comezos da transición, levouse a cabo un dos maiores atentados esta terra e pobo galego, facer unha mina a ceo aberto de carbón no val, acabando así co entorno e vida das aldeas alí asentadas.

Os veciños, cheos de razón, valentía e raiba fixeron fronte as forzas de represión que alí se presentaron, acabando muitos e muitas detidas, un exemplo, a famosa foto da ancián aquí mostrada facéndolle fronte as forzas represivas. O final chegouse un acordo, pero pouco respetado pola empresa responsable da mina, Unión Fenosa, o que fixo que a día de hoxe máis de mil habitantes abandoaron o pequeno val. As fotos o din todo, terra e de quen a traballa.

                                
                                
                                 

Próxima andaina en Ribadetea e Mos

O posible significado da enigmática Serpe de Troña

Subida a Pena Trevinca (2.127 m) e Moncalvo (2.044)

Sábado 27 de agosto de 2016.

A xornada comezou cedo, as 8:00 da mañá me levanto onde moro, en Ribadetea (Ponteareas) e pronto me poño en camiño a terras de Sanabria, Zamora.

Son case 250 km que recorro en coche ata a Laguna de los Peces, en Sanabria, onde remata a estrada, alí parten diferentes rutas andando polo parque natural dos Lagos de Sanabria e montes de Trevinca, que é onde me dirixo.

Entre as paradas antes de arrancar, prepararme e outros contratempos, non consigo arrancar da Laguna de los Peces ata as 11:22. Ante min, 25 km ida e volta, de vales e montanas ata o teito da Galiza e Zamora, Trevinca.

Arranco, a mañá era boa, con algunhas nubes no ceo que tapaban o sol por veces e bo clima. Saín só, coa miña cámara e unha botella de auga na mochila, pois miña intención era subir o máis rápido posible e baixar, non contaba que a cousa ía mudar tanto na marcha.

Despois duns 4 km, subindo paulatinamente chego o val de orixe glaciar do alto Tera, a verdade que é impoñente seu tamaño, e o fondo, xa diviso Trevinca. A travesía polo val e moi cómoda, camiño ancho e chan, pero o sol comeza a pegar forte. 

Chego os pes de Trevinca, e agora comeza a subida de verdade, o camiño desaparece e convertese nun carreiro moi empinado, por veces desaparece entre as pedras e há que improvisar a ruta, o lonxe, vexo outros catro montañeiros subindo diante. O calor e forte e comezo a notar cansazo nas pernas por a interminable forte subida, pero consigo facela do tirón, ata facer cumio. Como anécdota, que case me paso de longo, pois nun primeiro momento confundín Trevinca con Pena Negra (2.124 m), moi próxima na mesma ruta.

Unha vez no cumio, a alegría e grande, facía tempo que quería facer esta montana, o teito da Galiza, todo o esforzo valera a pena, eran as 14:19, e dicir subira, practicamente sen parar e a moi bo ritmo, en 2 horas e 57 minutos. Arriba coñezo os catro montañeiros que levaba diante, David e Jose de Zamora, e Pablo e Jose da Bañeza (León). Tamén había un matrimonio de Vigo.

Os catro montañeiros que coñezo, me propoñen seguir polas montanas cara o sur, para facer tamén o cumio de Moncalvo, cousa que vendo o ben que ía de tempo, moi agradecido, acepto.

Saímos de Trevinca dirección sur entrando en terras galegas, non son capaz de marchar sen ver unha e outra vez atrás, o cumio de Trevinca. Cruzamos unha lomba grande a uns 2.000 m de altura, nunha fermosa paisaxe de montana vendo o val glaciar do Tera com todo seu explendor. Dende alto vese agora a Laguna Lacillo, e comezamos a descender cara ela, para logo subir xa cara o Moncalvo. Dicir que na baixada cara Lacillo, vemos un éstrano círculo feito de pedras, que me chama a atención e descoñecemos o seu orixe.

Comezamos o ascenso o Moncalvo por unha grande lomba,o calor agora pega moi forte e coas presas, non votara crema os brazos e pernas, polo que a cor vermella da miña pel decanta unha noite dolorosa. Antes da cima vemos as millores vistas sobre Lacillo, e tamén vemos o lonxe o “Dique Roto”, aquel que provocara unha gran traxedia no ano 1959, rompendo a presa nunha triste noite e asolando a poboación de Ribadelago, 144 persoas morreran naquela nefasta noite. 

Chegamos o punto xeodésico de Moncalvo os cinco, a 2.044 metros, e decidimos xantar mentres falabamos. Agradecer de corazón o bo trato recibido polos meus compañeiros de aventura e ruta, pois como meu plan era outro, subira sen comida, e estes non dubidan o máis mínimo en compartir a súa comigo, unha vez máis grazas compañeiros.

Entorno as 17:30 comezamos o descenso de Moncalvo, con dirección xa a saída, a Laguna de os Peces. Decidimos aventurarnos a cruzar longas baixadas campo a través para atallar, pero pronto nos topamos con problemas, a falta de persoas facendo esta ruta fai que perdamos pista de todo camiño e os poucos que vemos, se meten na alta vexetación. Así nos retrasamos moitísimo na baixada de Moncalvo o val do alto Tera, pero finalmente, e despois de atravesar auténticas selvas de xestas e toxos polos sendeiros feitos polas vacas, chegamos a un camiño grande, que David de Zamora coñece, este nos leva o antigo refuxio de montana e campamento de verán o lado da presa de Vega del Conde. No antigo campamento, hoxe abandoado, paramos a coller auga, refrescarnos e charlar un pouco, despois cruzamos o Tera pola propia presa e seguimos cara a subida da vertente este do val, eran xa as 19:30 pasadas, e nos quedaba un bo treito.

Grazas a de novo o coñecemento da zona de David e Jose de Zamora, voltamos a subir campo a través, ata dar a un pequeno sendeiro da vertente este do val glaciar do Tera, iso si tendo de novo dificultades pola crecente vexetación en algúns treitos. O máis maduro do grupo, Jose da Bañeza, así se inventa un chiste co seu bo humor nun paso de vacas que nos tivemos que meter, “Iba un gallego, dos leoneses y dos zamoranos de ruta, y acaban yendo por los caminos de las vacas”, iso espertou unha gran carcaxada de todos. Co cansanzo xa facendo mella, o humor era perfecto para recuperar forzas. Recordar tamén o bo ritmo na cabeza de Pablo, o cal levaba toda a ruta recollida nunha aplicación de seu móbil, non deixando de animar a subida.

Subimos outra lomba coa ameaza da noite xa enriba e un cansanzo marcado, pero levamos unha fermosa sorpresa, a Laguna de Aguas Cernidas, con bastante seca pero igual de linda, co sol poñendose reflexando nela. O saír desa lomba xa vemos o lonxe a Laguna de los Peces, e o aparcamento cos nosos coches. Esa baixada faise máis longa do que parecía por un camiño empinado, pero chegamos e rematamos a aventura, eran xa as 21:30.

O final, 34 km recorridos e 10:30 horas de ruta, e unha gran xornada. Rematamos cunha foto os cinco, que grandes compañeiros de ruta, certamente as veces a vida te fai así de feliz con estas sorpresas, ía para subir só Trevinca, e acabo facendo unha ruta máis longa tamén facendo o Moncalvo cuns compañeiros de ruta excepcionais, grazas rapaces, un gran pracer e de novo grazas por todo, esperemos que a ruta e aventura nos volte a atopar. Con todo outra anécdota, despois de mudarme a roupa no aparcamento, aparece descendendo coa noite totalmente enriba un amigo e veciño, Roberto de Xinzo e súa compañeira, definitivamente, foi unha xornada cheia de sorpresas.

Por último, antes de marchar e facer de novo os case 250 km ata a casa, tomamos algo Castañeda e nos despedimos, igual que eu o fago agora. Espero pronto voltar de ruta a outra montana mítica da nosa xeografía, e que todas sexan igual de agradables e aventureiras!

Próximas actuacións

Sábado 17 de setembro, na comida solidaria organizada por Ponte Solidario no parque da Feira Vella, Ponteareas, as 15:00 horas.

Domingo 18 de agosto, na I Feira Saudable en Ribadetea:

As 11:00, fago de guía a ruta e visita o Castro da Croa e mina romana da Croa.

As 20:00, interpreto de contalendas o Principe dos Mouros.

As 21:00, ritual da queimada Noite dos Tempos.

A Serra do Galleiro, introdución

Persoalmente me criei a sombra desta serra, polo que para min e parte de miña identidade e persoa, como unha mai protectora que me miraba dende seus altos cumios. Despois de anos estudando e explorando nela, creo que e o momento de comezar a escribir sobre ela, en diferentes campos, nace este novo tema no blogue, A Serra do Galleiro, para así dar máis a coñecer seus encantos e problemáticas, protexela de forma de máis mediática e tentar pola en valor.

A Serra do Galleiro, introdución

A Serra do Galleiro e unha cadea montañosa que se estende de norte a sur próxima a Ría de Vigo, tendo de vertentes polo oeste o río Louro e polo este o Tea, no suroeste da provincia de Pontevedra, Galiza.

Fai de fronteira natural entre os municipios de Pazos de Borbén, Ponteareas, Mos, O Porriño, e no seu brazo máis baixo do sur Salceda de Caselas e en menos medida Salvaterra de Miño. Seus puntos máis altos se atopan no chamado propiamente Galleiro, no Couto do Lobo ou Cales con 743 m, tamén destacan o Pico Salgueirón 633 m, Alto da Serra 614 m, O Castelo 543 m, e logo no brazo sur inferior no que se estenden montes máis baixos pero abruptos, como o Faro de Budiño 399 m e San Cibrán 449 m.

Nela nacen pequenos ríos ou  regos que van as vertentes do Tea (este) ou do Louro (oeste), destacando no primeiro o río Mouróns e Xinzo, e no segundo o Torroeira ou Nespereira. Nestes pequenos ríos e seus afluentes se fan pequenas bagoadas de flora autóctona como carballeiras e moroteiras.

Etimoloxía

O nome Galleiro parece ter unha procedencia clara, de Galo, Gallo ou Gaio, que na evolución etimolóxica ven do indoeuropeo Kall ou Kel, que ven significando pedra. Coa evolución do latín a K pasou a C, e esta G, chegando a nos Galleiro, sendo unha serra moi balbolítica e pedregosa, e máis, no dicionario galego Galleiro significa cumbre pedregosa ou de acumulación de pedras.

Ten relación co significado de outras serras do entorno como o Galiñeiro, Argallo ou o mesmo nome de Galiza/Galicia, que ven de Gallaecia/Callaecia no latín.

Clima

O seu clima e claramente oceánico atlántico, pois pega co Atlántico na súa cara oeste. Seus invernos son suaves, só chegando a nevar nas súas cumbres nos anos máis fríos. Os veráns son suaves cunha tendenza nos últimos anos cada vez máis cálidos e secos. 

Súa pluviosidade e alta sobre todo nos meses de choivas, facendo que as sequías sexan de carácter baixas nos meses de agosto e setembro, polo que seus regatos son caudalosos.

Destacar nas súas vertentes do val do Louro e Tea a formación de intensas neboas e gran humidade nos meses de inverno, sobre todo no Tea.

Xeoloxía

Destaca súas grandes formacións balbolíticas graníticas, en formas de grandes moas ou bolos. Seus solos dominan os graníticos, de cuarcita, arcillosos e areosos.  

Destaca pola erosión, formas graníticas de curiosas formas, sobre todo as que se parecen a animais, tendo muitas delas nomes. 

Flora

Nas zonas máis altas domina o matorral e monte raso, sendo dominado por xestas, toxeiras e antigos pastizais.

No campo arbóreo, a día de hoxe pola industria madeireira e papeleira destaca as plantacións de eucaliptos e piñeirais sobre todo na vertente este, cunha presenza tamén importante de acacia australiana. Na vertente este, nas zonas altas tamén destaca as plantacións de piñeiros de copa ancha.

Na flora autóctona, nas bagoadas e pequenos vales dispersos podemos atopar carballeiras ou cerdeiras, esta última bastante repoboada. Tamén por zonas podemos aínda atopar con arbores autóctonas máis característicos do mediterráneo, como sobreiras e moroteiras, en liñas xerais.

Fauna

Neste campo a fauna entra no campo atlántico galaico, desminuindo esta claramente nos últimos anos polas repoboacións de eucaliptais ou incendios forestais.

Mesmo así, a día de hoxe no Galleiro fauna que se leva visto nos últimos anos destacariamos por grupos.

Mamíferos, destacan nos pastos aínda a gandeira cabalar, en canto os mamíferos ceibes destacan o xabaril, o corzo, o coello común, a raposa ou restos de cacerías nocturnas da xineta.

Aves, nas rapaces destaca o miñato, podéndose ver tamén ten unha importante poboación de corvos. Nas máis pequenas destaca o merlo común e o pardal. Nas nocturnas ten presenza a curuxa e moucho nas épocas estivais.

Réptiles, o que máis abundan son a lagarta rabilonga e o sardón, podéndose tamén ver o lución ou como chaman aquí, a pasmada. Nas serpes a que máis se pode ver e a serpe de escaleira.

Anfibios, destacar nas abundantes zonas acuíferas e pequenas lagoas a presenza de ras e sapos, así como píntega. Tamén destaca a presenza de caracois e lesmas.

Insectos, neste campo destaca unha importante poboación de saltóns, formigas, bolboretas, escaravellos, abellas ou arácnidos. Pola abundanza de piñeiros, e significativa a presenza da procesionaria nas tempadas reprodutoras destas.

Destaca tamén por tempadas e falta de alimentos noutras serras próximas como O Suído e Couto de Eira, a emigración de paso ou ocasional o Galleiro do lobo ou aves como o voitre leonado, visto aínda este ano na serra.

Cogomelos e fungos

Nas zonas medias e baixas, sobre todo nas bagoadas e pequenos vales de flora autóctona a presenza importante de cogomelos e fungos, como níscalos, peidos de lobo ou as amanitas.

Patrimonio e historia

A Serra do Galleiro ten un importante, ancestral e amplo patrimonio, por ser zona de paso entre a costa e ría de Vigo os vales interiores.

Atopáronse restos de poboadores paleolíticos en Chan das Rozas, preto da cima do Galleiro. No megalítico debeu ter unha presenza humana importante, conservando mámoas nos seus altos e faldas, destacando a do Marco ou Salgueirón, máis a do Carballo Escuro.

Dentro da arte rupestre destaca na propia pedra da cima máis alta, un petróglifo de coviñas dispersas, orientadas a posta de sol. Tamén na pedra do cumio do monte Couto María, temos cazoletas de gran tamaño ou lagares rupestres orientados a posta de sol como os do Galleiro. Nas faldas e cércanas o Galleiro destacan outras zonas de petróglifos como nas zonas do Monte Aberto e O Charco, con clara presenza no lugar de comunidades da idade do bronce.

Da idade de ferro ten unha importante densidade de castros, como entre outros Sarmagoso, monte do Castelo, a Cividade de Louredo, Castrelos, San Cibrán ou o do Faro de Budiño. Estes castros de altura dominaban os vales do Tea e a zona da costa da ría de Vigo e súa comunicación, en algúns se atoparon restos de romanización como tégula romana. E posible que no período romano atravesase unha verea ou vía esta serra, na zona do Paso entre Louredo e Ribadetea, na quebrada entre o Pico Salgueirón e monte do Castelo.

Na época medieval, o igual que na castrexa, a importanza visual da serra sobre as vías de comunicación, fixo que tivera unha importante densidade de castelos, chegando a nos os restos do que existiu no monte do Castelo, e sobre todo no brazo sur e súas faldas, o de Mirabel en Cans, o do Monte da Torre en Nogueira e o do Faro de Budiño. Destaca tamén a capela de San Fíns de Cillarga, de época tardo medieval, ou os restos aínda en estudo da capela de San Matiño, en Couso, que pode datar de época alto medieval.

A partir do século XV destaca a arquitectura popular, como os muíños, cruceiros ou canastros ou capelas como a de San Cibrán. En canto o pastoreo inda se poden ver os antigos muros do pastizal de Sarmagoso, enriba de Mouro. En épocas máis contemporáneas na serra se construíron numerosas casetas de vixilancia contra os incendios, a día de hoxe só activa a do Galleiro.

Paisaxistica

A serra atopase nun enclave privilexiado entre a ría de Vigo e vales dos redores, polo que seu campo visual e incrible. Ten excelentes vistas sobre o val do Condado, o val do Louro e ría de Vigo e illas Cíes. 

Dende ela tamén se poden ver outras serras como a do Suído, Faro de Avión, Montes da Paradanta, San Nomedio, Serra da Peneda  e de Santa Luzia (Portugal), val do Miño, Serra de Argallo, Serra do Galiñeiro, Serra da Groba, Serra do Morrazo e Faro de Domaio, Serra do Cando e ata en día despexados, a Serra do Barbanza na provincia da Coruña.

Folclore e mitoloxía

Conservase na Serra e seus redores unha riquísimo patrimonio oral e tradicións, como seres mitolóxicos, lugares máxicos e sagrados ou tradicións.

Algúns lugares con encantamentos entre outros e o Penedos dos Mouros, A Casa da Moura, O Penedo da Cruz, O Pedra que Tan, O Santo Aparecido ou A Pedra que Fala, nestes lugares consérvanse lendas de aparicións de Mouros e Mouras con grandes riquezas, sendo algunhas cristianizadas con aparicións marianas ou de santos.

Tamén destaca a presenza de seres mitolóxicos da morte como a Cabra do Monte ou Galleira, tardos ou trasnos nos muíños, ou a espectrais como a estantiga.

Algunha das tradicións que había era como a de San Fíns de levar unha tella a súa capela para problemas de cabeza, ou no entroido, en algunhas parroquias dos redores, a corrida do galo.

Problemáticas e destrucións nos últimos anos

Unhas das maiores problemáticas que pasa a serra do Galleiro neste momento, e a industria forestal vinculada a industria do papel. Esta fixo repoboar en gran parte a serra de eucaliptos destruíndo parte da flora e fauna autóctona, e o uso de maquinaria forestal pesada no monte que entre outros destrúe patrimonio. Tamén recordar que a repoboación desta especie fai que os lumes e incendios forestais sexan habituais e un gran problema na actualidade.  

Outro problema son as canteiras de extracción de granito a ceo aberto, as cales muitas delas cerraron pero deixando parte do monte destruído e cheo de residuos. Tamén existe un proxecto da instalación dun parque eólico na mesma.